ورود کاربرانعضویت کاربران

به نام خدا

 

 آرایه های تزیینی گچبری

معماری ایرانی و تزئینات وابسته به آن همواره از آغاز تا زمان اوج و افول، در تداوم و پویایی بی نظیری بوده است. در این بین گچبری بخش اعظمی از تزئینات مهم معماری ایران است که سابقه غنی از نبوغ و خلاقیت هنری ایرانی و هنرمندان آن را در بر می گیرد. این شیوه از مهم ترین عناصر آرایشی معماری ایرانی به شمار می رود.

ویژگی های خاص اجرای گچ بری ها در دوره های مختلف به طور مستقیم در شکل گیری ، رشد و تنوع بصری و غنای تزئینات تاثیر گذاشته است که در نتیجه ی آن، چگونگی تحول آرایه های تزئینی را در آثار معماری قالب های مختلفی همچون کتیبه نگاری، تزئینات گیاهی، هندسی و محرابی سازی را می توان دید.َ

بعد از اسلام هنرمندان ایرانی در استفاده از این عنصر به چنان مهارتی دست یافتند که نظر شرق شناسان و محققانی که این آثار را مورد بررسی و تحلیل قرار دادند، آنها را زمره بهترین شاهکارهای هنر اسلامی محسوب نموده اند تا جایی که در این باره پوپ رشد کامل گچبری را بیشتر مرهون الهام و مهارت ایرانی می داند.

به جهت خاصیت شکل پذیری و سهولت در اجرا و تزئئین معماری توجه بسیاری به گچبری شده و غالبا از آن به عنوان پوشش تزئینی در نمای داخلی بناها استفاده شده است.

درباره اینکه گچبری ها را چگونه می ساختند عقاید مختلفی وجود دارد، عده ای معتقدند که بیشتر گچ بری ها قالب و بوده است که این عقیده نادرست به نظر می رسد زیرا آثار برجای مانده نشانگر این واقعیت است که گچ بر روی دیوار یا جایی که مورد نظر بوده، قرار می گرفته و سپس در همان جا به تراشیدن زاویه و فرم دادن به گچ پرداخته می شده و وضوح و روشن است گل و بوته و شاخ و برگ ها و حتی صورت های پرندگان و حیوانات و انسان روی گچ با قلم در جای خود طرح و پیاده شده است. با این حال حتی کنده کاری گچبری ها چندان هم آسان نیست زیرا دشواری کار نسبت به دیگر روش های تزیین در معماری در اینجاست که گچ همواره در حال سخت شدن بوده و باید یک قطعه در یک زمان محدود به اتمام برسد.

نتیجه گیری:

گچبری به عنوان روش تزیینی وابسته به معماری، در طی قرن ها روند تکاملی خود را پیموده است.

گچ بری، از قدیمی ترین شیوه های تزئین معماری ایرانی است. در میان شهرهای داعیه دار شکوفایی هنر گچ بری ایرانی، شهر یزد پیشینه ای برجسته دارد. در ادوار تاریخی این شهر، دوره قاجار، پر رونق ترین عصر به کارگیری گچ در تزئینات معماری آن است.

آنچه در بررسی اولیه به ذهن می رسد، استفاده از نوعی قالب در اجرای این تزئینات است. از سوی دیگر، به نظر می رسد تزئینات یادشده در موارد متعدد باوجود شباهت های به ظاهر بسیار، با شیوه ای متفاوت اجرا شده باشند.

کمتر بنایی از این دوره برجای مانده که از شیوه های گوناگون تزئینات گچی، بهرمند نشده باشد.(افشار،232:1371). بین شیوه های متفاوت اجرایی این هنر، روشی که بسیار معمول و متداول بوده، اجرای نقوش با ضخامت بسیار اندک و با طرح های تکرار شونده، در نمایی بسیار ظریف و هنرمندانه است.

شواهدی همچون عدم مشاهده رد ابزار گچ بری ، وجود طرح های تکرار شونده کوچک، اندازه یکسان نقوش بدون کمترین تفاوت و تغییر  و اجرای گچ بری با ضخامت بسیار کم ( حدود یک تا دو میلی متر)، اجرای این تزئینات بوسیله ابزار گچ بری و برش و کنده کاری لایه گچ، منتفی می کند. آنچه در بررسی اولیه به نظر می رسد استفاده از نوعی قالب در اجرای این تزئینات است اما این مسئله که قالب پیش ساخته یا مهری باشد، مشخص نیست.

به کارگیری شیوه گچ بری قالبی با روش های متفاوت قالب درجا، پیش ساخته  و مهری که امکان اجرای گچ بری را با ضخامت اندک و صرفه جویی در مصرف مصالح به دنبال دارد.

ویژگی های مشترک این شیوه در بناهای متفاوت، به شرح زیر است:

-اختلاف سطح لایه گچ بستر رویه نسبت به سطح بستر زیرین در بیشترین حالت، ضخامتی نزدیک به 3 میلی متر دارد آن گونه که، تزئینات با ضخامت بسیار کم به اجرا در آمده اند.

-رد ابزار گچ بری هنگام برش لایه گچ رویه و پرداخت سطحی روی آن، مشاهده نمی شود.

-اتصال لایه گچ رویه با زمینه کار در بیشترین موارد، استحکام خوبی دارد.

-تزئینات با طرح های تکرار شونده کوچک اجرا شده اند.

-اندازه نقوش یکسان بوده و بدون کمترین تفاوت و تغییر به اجرا درآمده اند.

-محل اجرای گچ بری ها، بیشتر در حاشیه قالب های گچ بری برجسته، حدفاصل طرح های آینه کاری و گچ بری برجسته، دور تاق ها و تاقچه ها و در مواردی اندک همچون گچ بری های خانه مودت و تیمچه تهرانی ها، برای پوشش و تزئین سطوح وسیع دیوارها و سقف به کار رفته است.

تزئینات گچی قالبی به روش پیش ساخته

در این روش، دوغاب گچ زنده را درون قالب های تو گود ریخته و پس از صاف کردن سطح آن، منتظر می شوند تا گیرش گچ درون قالب کامل شود. سپس قطعات ایجاد شده را بیرون آورده و با خمیر گچ مخلوط با یک ماده چسباننده بدین ترتیب، چندین قطعه از یک نقش بدست می آید که می توان با نصب کردن آنها در کنار هم به نقش دلخواه خود رسید.

این روش بهترین انتخاب جهت عمل آوری گچ، گچ زنده است چرا که، گیرایش سریع و استحکام مناسبی دارد. چنانچه از گچ کشته استفاده گردد به دلیل دیر گیر بودن آن، گیرش گچ دروون قالب به کندی صورت می گیرد. همچنین به دلیل ضخامت بسیار کم لایه گچ، قطعه آماده شده استحکام لازم و مناسب را برای اجرا ندارد.

تزئینات گچ با قالب مهری

در این شیوه که به اختصار، تزئینات مهری نامیده می شود؛ روی سطح بستر ( گچ یا گچ و خاک)، لایه نازک از گچ کشیده می شود و پس از گیرش اندک گچ، قالب چوبی، سفالی و یا قالب طلب دیگری رت به صورت مهر روی آن قرار داده  و پس از اعمال اندکی فشار، بر می دارند. با این عمل ، نقش به گونه برجسته و یا فرورفته روی سطح مورد نظر شکل می گیرد. در برخی موارد، ممکن است ابزارهای گچ بری مانند بوم خوار، فردنگی، دم بر و مواردی از این قبیل، خود نقش یک قالب مهری را ایفا کنند.

شیوه مهری، این امکان را فراهم می آورد که بتوان گچ بری هایی را با ضخامت بسیار اندک (کمتر از یک میلیمتر) اجرا کرد. چنانچه با تمهیدی از سرعت گیرش گچ کاسته شود، اجرای این شیوه گچ بری راحت تر صورت خواهد گرفت.

                   

1مجموع 3 مقاله
1مجموع 3 مقاله
عنوان نظر :
نام شما :
ایمیل :